menu1
Średniowieczny Kościół Polski

Początki Kościoła w Polsce


Rozbicie dzielnicowe

Polska a krucjaty

Zakony rycerskie

Kościół w odrodzonym królestwie

Kościół za Jagiellonów

Kosciół na Rusi

Kościół w państwie krzyżackim

Legaci papiescy

Pierwsi polscy kardynałowie

Episkopat średniowieczny

Kler

Środowiska kanonickie

Życie religijne i kultura w średniowieczu

Kult relikwi w średniowieczu


Dziejopisarstwo w cieniu Koscioła
 
INKWIZYCJA  W POLSCE

Fiskalizm papieski w średniowieczu


Średniowieczny Kościół Powszechny

Początki średniowiecznego Kościoła

Karolingowie i Papiestwo

Cesarstwo i Papiestwo

Wyprawy krzyzowe

Kryzys Kościoła w późnym średniowieczu

Średniowieczne herezje

Monastycyzm

Życie religijne

Sobory średniowieczne

Sprawa Tomasza Becketa


Rekonkwista i hiszpańskie zakony rycerskie

Inkwizycja średniowieczna

Ubiór duchownych

Rozmaitości



CRACOVIANA


Nowe artykuły


Źródła

Literatura

Ciekawe linki

MOJA GALERIA


Autor strony



Strona startowa












Nagrody


Dobra strona!







witryna dnia




Autor Arkadiusz Bednarczyk





Kościół w państwie krzyżackim

Mówiąc o państwie krzyżackim będziemy mieć tutaj na mysli terytorium pruskiej gałęzi Krzyżaków, bowiem władztwo inflanckie stanowiło lużny konglomerat różnych władztw teerytorialnych,   w tm arcybiskupa Rygi, biskupa kurlandzkiego, dorpackiegio i ozylskiego. Około połowy XIV w. 2/5 Inflant stanowiło właśnie władztwa terytorialne biskupów inflanckich, tworząc jakby konfederację, ale  nie stanowiąc jedności polityczno-ustrojowej, zwartej całości jak państwo zakonne w Prusach. Sama Ryga od poł. XIII w. Stolica metropolii (której poodlegały także biskupstwa w państwie krzyżackim w Prusach) była wyłączona z administracji krzyżackiej (jedynie przejściowo w 1394 roku udało się Krzyżakom inkorporować do swojego inflanckiego władztwa arcybiskupstwo ryskie i jego kapitułę).

Inicjatywa sprowadzenia Zakonu Krzyżackiego na terytorium Prus wyszła prawdopodobnie od biskupa płockiego Guntera i księcia Henryka Brodatego, mnich krzyżacki za namową których książę mazowiecki Konrad rozpoczął wstępne rokowania z Zakonem około 1225 r. Pierwsi rycerze zakonni przybyli na prośbę księcia w 1228 r. W tym roku książę nadał braciom zakonnym ziemię chełmińską i ziemie wokół wsi Orłowo na Kujawach. Otrzymali także od ustanowionego w 1215 roku biskupem misyjnym Prus – cystersa Chrystiana - dziesięciny przysługujące mu w ziemi chełminskiej. W roku 1230 biskup płocki Gunter (zwierzchnik kościelny ziemi chełmińskiej) nadał Krzyżakom przysługujące mu z tych ziem dziesięciny. 30 VI  tegoż roku Konrad Mazowiecki potwierdził przywilejem kruszwickim nadanie ziemi chełmińskiej, zrzekając się wszelkich do niej praw a w specjalnej suplice do papieża Grzegorza IX (dziś zaginionej) książę informował o rezygnacji z przyszłych zdobyczy w Prusach na rzecz Krzyżaków. Suplika Konrada Mazowieckiego stanowiła podstawę bulli papieskiej z 12 IX 1230 roku przyznającej suwerenność zakonowi krzyżackiemu w pogańskiej części Prus. W 1234 roku papież Grzegorz IX bullą z 3 sierpnia 1234 roku wziął zdobyte ziemie Prusów na „własność św. Piotra” oraz przekazał Krzyżakom. Uprawnienia bp misyjnego (od 1233 w niewoli pruskiej) zostały pominięte, podbite ziemie pruskie miały stanowić autonomiczne władztwo krzyżackie pod wyłącznym zwierzchnictwem papieża, ziemia chełminska zaś nadal pozostawała pod formalnym zwierzchnictwem Konrada Mazowieckiego. Dopiero połączenie zakonu dobrzyńców z Krzyżakami w 1235 r. i próba zagarnięcia ziemii dobrzyńskiej przez Krzyżaków doprowadziła do tego, że Konrad Mazowiecki poważnie zamyślał o usunięciu zakonu z ziemi chełmińskiej, na co zakon sfałszował w tym roku tzw. bullę z Rimini antydatując ją na 1226 roku, w której mówi się o nadaniu ziemi chełmińskiej Krzyżakom przez Konrada Mazowieckiego potwiedzonym przez cesarza Fryderyka II.

Powołanie do życia organizacji diecezjalnej na obszarze Prus i ziemi chełmińskiej nastapiło 28 lipca 1243 roku. Legat papieski Wilhelm z Modeny na polecenie papieża Innocentego IV dokonał podziału terytorium Prus na cztery diecezje. Powołano diecezję chełmińską, pomezańską, warmińską i sambijską. Wypuszczony w 1238 roku z pruskiej niewoli biskup Chrystian miał objąć jedną z diecezji i miał zostać arcybiskupem prusko-inflanckim, zmarł jednak w drodze z soboru w Lyonie w 1425 roku. Stolicą diecezji chełminskiej zostałą Chełmża, w 1251 r. utworzono kapitułę.W dokumencie papieskim nie określono praw do ziem tej diecezji biskupów płockich, co miało w przyzłości skutkować licznymi sporami. Stolicą diecezji pomezańskiej, po ostatecznym ukształtowaniu się w 1285 roku kapituły pomezańskiej został Kwidzyń.Trzecia diecezja - warmińska objęła Warmię, większość Pogezanii, Natangię, Barcję i Galindię. Siedziba biskupów początkowo znajdowała się w Braniewie, gdzie w 1260 r. utworzono kapitułę. W latach 1282-88 stolicę diecezji przeniesiono do Fromborka. Ostatnia diecezja - sambijska, obejmująca obszary w większości jeszcze nieschrystianizowane została dopiero podporządkowana  przez Zakon w l. 1254-55. Stolicą i siedzibą katedry po utworzeniu w 1294 roku kapituły katedralnej zostały Rybaki od 1296 r. zaś Królewiec. Rybaki zaś pozostały rezydencją biskupów sambijskich.W 1245 roku papież Innocenty IV mianował Niemca, dominikanina - Alberta Suerbeera arcybiskupem Prus. Siedziba arcybiskupa miałą znajdować się w Zantyrze (diecezja pomezańska) jednak wobec nacisków krzyżackich, którzy obawiali się, że nowy arcybiskup może domagać się podziału Prus w proporcji 1/3 do 2/3 na korzyść Kościoła, papież Aleksander IV ustanowił w 1255 roku arcybiskupstwo ze stolicą w Rydze, któremu podporządkował również Kościół w Prusach.

Wśród pierwszych biskupów czterech diecezji pruskich są dominikanie (pierwsi biskupi Heidenryk chełmiński, Ernest pomezański i Tetward sambijski), franciszkanie (pomezański Albert i sambijski Jan). Katalogi biskupów warminskich rozpoczynają duchowni z zakonu krzyżackiego: Henryk von Strittberg oraz Anzelm. Po inkorporacji kapituł katedralnych diecezji chełmińskiej, pomezańskiej i sambijskiej do zakonu krzyżackiego funkcje biskupów obejmują przede wszystkim duchowni krzyżaccy natomiast kapituła warmińska pozostaje poza wpływami krzyżackimi. Duchownymi krzyżackimi byli drugi bp chełmiński Fryderyk von Hausen, bp pomezański Henryk, sambijski Henryk von Strittberg. Jesli chodzi o relacje biskupów z zakonem krzyzackim, to mimo, że formalnie podlegały one arcybiskupowi ryskiemu musiały liczyć się ze zdaniem władz zakonnych, jak, że większość biskupów była członkami zakonu krzyżackiego, który posiadał swoich członków w trzech z czterech (bez warmińskiej) kapitułach.

Ważnym elementem struktur kościelnych w średniowieczu były kapituły katedralne. Nie inaczej było i w państwie zakonnym. Biskup chełmiński Heidenryk funduje w 1251 r. kapitułę chełmińską. Liczba kanoników chełmińskich wahała się od 10 do 15 osób. W skład korporacji weszło ponadto pięciu prałatów: prepozyt, dziekan, kustosz, kantor i scholastyk. Kanonicy jako duchowni krzyżaccy byli zobowiązani do zachowania ubóstwa, czystości i posłuszeństwa, mieli również przestrzegać zasad życia wspólnego w jednym budynku, który przylegał do katedry chełmżynskiej. Znajdował się tutaj refektarz.Kanonicy jako duchowni krzyżaccy byli ubrani podobnie jak księża krzyżaccy - nosili białą pozbawioną rękawów sutannę ozdobioną krzyżem oraz szary płaszcz. Do ich podstawowych obowiązków należało spełnianie officium divinum tj udział w mszy konwentualnej i odmawianie godzin kanonicznych. Liturgia kapituły opierała sie na liturgii dominikańskiej przejętej przez Krzyżaków w 1244 r. Kapituła posługiwała się ostroowalną pieczęcią od poł XIII w. przedstawiającą postać Trójcy św. .

Pomezańską kapitułę katedralnąchorągiew Wlk. Mistrza powołano do życia w l. 1284-1285. Składała się z 13 duchownych krzyżackich. Pierwotnie jej siedziba znajdowała się w zamku biskupim w Kwidzynie. Do lat trzydziestych XIV w. swój kształt otrzymał zamek kapituły pomezańskiej przyłączony do kościoła katedralnego. Majątek kapituły był wspólny. Utworzono sześć prałatur: prepozyturę, dziekanię, kustodię, scholasterię, kantorię, prałatem był także pleban kościoła katedralnego Na zamku w Szymbarku mieszkał prepozyt kapituły. Pieczęć kapituły pomezańskiej przedstawia w górnej części popiersie NMP a w dolnej sześciu modlących się kanoników (znana już od II poł. XIII w.).

Kapituła katedralna sambijska fundowana dwukrotnie (1285 i 1294) należała od początku do zakonu krzyżackiego. Składała się z dwóch prałatur (prepozyt i dziekan) i czterech kanonii. Do końca XIV w. liczba członków kapituły wzrosła do 9-10. Siedzibą kapituły początkowo były Rybaki potem Królewiec. Pieczęcie kapituły sambijskiej (najstarsza z I poł. XIII w. ukazują w górnej części scenę ukoronowania Marii w tle kościoła oraz postacie św. Wojciecha i sw. Elżbiety, w dole głowę mężczyzny (urzędnika kapituły).

Jedyną świecką kapitułą w państwie krzyżackim byłą kapituła warmińska. Od początku czyli od 1260 r. liczyła 16 prebend. Na czele kapituły stał prepozyt. Zniszczenie katedry w Braniewie podczas powstania pruskiego spowodowało, że bp Henryk Fleming przeniósł w latach 1282-1288 stolicę diecezji do Fromborka i także kapituła zostałą tam przeniesiona. Pieczęć kapituły z lat 70 tych XIII w. przedstawiała  tronującą NMP.

W 1341 r. powołano do życia przez bpa Hermana z Pragi kapitułę kolegiacką w Dobrym Mieście.

W wyniku traktatu toruńskiego z 1466 r. kończącego wojnę trzynastoletnią diecezja chełmińska weszłą w skład metroplii gnieżnienskiej. Administracja diecezji pomezańskiej najpierw została powierzona bp Wincentemu Kiełbasie, a po jego śmierci bp krzyzackiemu Janowi Kierstani, aż  w 1525 została sekularyzowana. Diecezja sambijska przestała istnieć w 1525 r. w związku z przejściem na protestantyzm jej biskupa Jerzego von Polenz. Podjęte w l. 1467-79 próby przekształcenia biskupstwa warminskiego w samodzielne księstwo (Mikołaj Tungen) zakończyły się niepowodzeniem. W 1525 roku Ks. Albrecht Hohenzolern zawiesił jurysdykcję biskupów warmińskich na terytorium Prus Książęcych.

Na terenie państwa zakonnego działały także zgromadzenia zakonne. Pierwszy klasztor dominikański założono w Chełmnie w l. 1233-38. Jego fundatorami byli Krzyżacy. W 1238 r, powołano klasztor w Elblągu. Klasztor ten był miejscem waznych spotkań o charakterze politycznym. Tam własnie w 1310 i 1335 r. odbywały sie kapituły prowincjonalne, na których opowiadano się po stronie zakonu krzyzackiego w zbliżających sie procesach z Polską. Fundowano także dokumentem wielkiego mistrza Anno von Sangerhausen w 1263 r. klasztor w Toruniu. Po przejeciu Pomorza Gdańskiego przez zakon krzyżacki w l. 1308-9 na terenie państwa znalazły się też placówki dominikanów w Gdańsku i Tczewie. Potem powstał jeszcze klasztor w Gierdawach. W 1239 w Starym Mieście Toruniu Krzyżacy ufundowali klasztor franciszkanów, w 1257 z inicjatywy Gerharda von Hirzberga mistrza krajowego powstał klasztor franciszkanów w Chełmie. W 1296 r. powstał fundowany przez bpa warmińskiego klasztor w Braniewie. W 1349 jako wotum za zwycięstwo z Litwą powstał klasztor w Welawie nad Łyną. W 1419 powstał klasztor franciszkański w Gdansku. W Reszlu, Chojnicach, Świętomiejscu i Patollen istniały placówki augustianów-eremitów. W Chełmnie, Toruniu i Królewcu istniały klasztory cysterek, w Żukowie norbertanek, na pn Kaszubach Kartuzi założyli swój klasztor, a w Gdańsku karmelici. W Elblągu i Gdańsku istniały klasztory brygidek. W życie kulturalne Chełmna (drukarnia, szkołą i biblioteka) wpisali się sprowadzeni z Holandii przez Wincentego Kiełbasę Bracia Życia Wspólnego (1473).

Prawo obsady przez zakon krzyżacki kościołów parafialnych w diecezjach na terenie państwa krzyżackiego stanowiło ważny element władzy sprawowanej przez zakon. Od XIV w. prawo to rozciągało się także na Pomorze Gdańskie. W początkach XV w. na 97 parafii w miastach znajdujących się na terenie panstwa zakonnego Krzyżacy wykonywali to prawo w stosunku do 71 parafii, w pozostałych prawo to wykonywali biskupi i kapituły. Krzyżacy obsadzali swoimi ludzmi koscioły parafialne m.inn, w Toruniu, Chełmnie, Gdańsku i Elblągu. Także przeważająca część parafii wiejskich była obsadzana przez zakon.